Traceability, czyli identyfikowalność, genealogia produktu, która umożliwia kontrolę przepływu danych na jego temat to monitorowanie produktów oraz łańcucha dostaw w procesie wytwarzania. Wiemy, że to przydatna funkcjonalność, pozwalająca określić skład produktu, stosowana w systemach, które mają wpływ na zarządzanie surowcami, partiami produktów, strukturą BOM w takich rozwiązaniach jak ERP czy MES. Traktujemy ją jako czynność inżynierską, logistyczną, kontroli jakości. To standardowe postrzeganie zagadnienia. Poniżej wskażemy także na możliwe inne punkty widzenia na system traceability.
"Często zdarza się, że pojęcie traceability i genealogii traktowane jest wymiennie jako synonimy, również w wypowiedziach branżowych. Genealogia to swoista metryka pochodzenia produktu, zapewniająca identyfikowalność w zakresie przepływu surowców oraz materiałów. Natomiast traceability to proces, w którym śledzimy logistykę przepływu surowców i materiałów od momentu ich pozyskania do momentu dostarczenia ich w przetworzonej postaci do odbiorcy końcowego wraz ze wszystkimi parametrami i okolicznościami towarzyszącymi tej transformacji, czyli warunkami powstawania produktu końcowego. Natomiast niezależnie od różnic ontologicznych, potrzeba traceability pojawia się w każdej branży, czy wymagają tego regulacje prawne, czy nie."
Traceability w produkcji – zasady ogólne
Traceability i śledzenie produkcji doczekało się wielu uregulowań prawnych WHO, Parlamentu Europejskiego, czy ustawodawstwa poszczególnych krajów. Czasami nie zdajemy sobie sprawy, jak system identyfikowalności jest ważnym zagadnieniem i że niejednokrotnie należy zgodnie z literą prawa stosować odpowiednie procedury i systemy wspomagające realizację tej idei. Traceability po polsku oznacza śledzenie konkretnego produktu czy partii produktów na każdym etapie produkcji, jest procedurą szeroko stosowaną w branżach, które dotyczą naszego bezpieczeństwa, transportu, żywienia, higieny, zdrowia (w tym produktów wysokiego ryzyka).
Wyróżniamy trzy metody śledzenia produktów: śledzenie wstecz (w górę łańcucha dostaw), wewnętrzne (w obrębie procesu) i w przód (w dół łańcucha). Każda z tych metod ma swoje specyficzne cechy i zastosowania.
Śledzenie wstecz polega na monitorowaniu pochodzenia surowców i komponentów używanych do produkcji końcowego produktu. Proces ten umożliwia identyfikację dostawców oraz poszczególnych partii surowców, które zostały użyte w produkcji, co jest niezwykle przydatne w sytuacjach, gdy zachodzi potrzeba wycofania wadliwych produktów z rynku, umożliwiając szybkie zidentyfikowanie źródła problemu. Jest również kluczowe w zapewnieniu zgodności z regulacjami prawnymi oraz standardami jakości.
Śledzenie wewnętrzne obejmuje monitorowanie i dokumentowanie ruchu i transformacji materiałów oraz półproduktów wewnątrz przedsiębiorstwa, od momentu przyjęcia surowców, przez etapy produkcji, aż po wytworzenie produktu końcowego. Ta metoda śledzenia jest kluczowa dla optymalizacji procesów produkcyjnych, kontrolowania jakości na każdym etapie oraz zarządzania zapasami. Pozwala na dokładne monitorowanie efektywności operacyjnej i identyfikowanie obszarów do poprawy.
Śledzenie w przód skupia się na monitorowaniu przepływu gotowych produktów od momentu opuszczenia zakładu produkcyjnego aż do ostatecznego konsumenta. Obejmuje śledzenie dystrybucji, sprzedaży i często także użytkowania przez klientów. Warto na nie zwrócić szczególną uwagę w zarządzaniu relacjami z klientami, przewidywaniu popytu oraz w strategiach marketingowych.
Dzięki funkcjonalnościom zapewnianym przez system traceability jesteśmy w stanie dotrzeć do danych z jakich materiałów, elementów czy półfabrykatów został wyprodukowany dany wyrób (czyli danych dotyczących źródła pochodzenia produktu).
Dysponując informacją od naszych dostawców, stosujących zasady identyfikowalności wytworzenia produktu, mamy także możliwość śledzenia i kontroli, z jakich materiałów powstały owe półfabrykaty, wchodzące w skład dostarczanego wyrobu. Ponadto, mając partię danego materiału lub surowca od danego producenta, możemy określić, w jakich wyrobach dana partia materiału lub elementów zakupowych została wykorzystana. Mamy zatem komplet informacji na wszystkich etapach produkcji i łańcucha dostaw, na podstawie których określamy strukturę produktu w dwóch kierunkach: z góry do dołu i od dołu do góry.
System traceability – możliwość weryfikacji historii w procesie produkcji
Genealogia, a więc pewien rodzaj historii produkcji, dotyczy nie tylko składu wyrobów. To także dostarczanie informacji o miejscu wytworzenia, zasobach wytwórczych, czasami z określeniem pracowników biorących udział w procesie produkcji. Można również spotkać rozwiązania, które zapewniają identyfikację poszczególnych partii wyrobu z parametrami, w jakich proces był przeprowadzany.
Wszystko zależy od typu systemu. Odpowiednio udokumentowana genealogia jest podstawą wystawiania certyfikatów jakościowych (Quality Certificate) lub źródeł pochodzenia wyrobów (Certificate of Origin). W dobie informatyzacji pozyskanie takich raportów nie stanowi problemu. Dlatego właśnie odpowiedzialni producenci starają się dokumentować sposób wytwarzania, składy produktów, warunki procesowe.
Ale to nie wszystko. Producenci wymagają od swoich dostawców, aby również dysponowali takimi certyfikatami. Jakże często spotykamy się obecnie z praktyką audytów konfrontujących deklaracje z rzeczywistymi warunkami wytwórczymi. Bez stuprocentowego potwierdzenia tej zgodności dostawca może nie uzyskać kontraktu.
Traceability jako element kompleksowego zarządzania produkcją
Traceability umożliwia zebranie danych – natomiast ich analiza i korelacja z partiami produkcyjnymi to domena takich systemów jak MES; to przecież w systemie MES gromadzone są informacje dotyczące m.in. przepływu materiałów, monitorowania zmian receptur realizowanych przez personel oraz parametrów prowadzenia procesu produkcyjnego w kontekście danej partii produkcyjnej.
Dzięki temu, że system MES integruje się z maszynami produkcyjnymi, pobierając odpowiednie informacje, gromadzi wszystkie dane dotyczące przebiegu procesów produkcyjnych, stanu i czasu pracy zasobów produkcyjnych oraz postępu realizacji zleceń produkcyjnych. Pozyskane dane są wykorzystywane między innymi w planowaniu produkcji, zarządzaniu technologiami, podnoszeniu jakości produkcji, czy zwiększaniu wartości sprzedaży.
Jedną z mniej oczywistych korzyści digitalizacji traceability i sprzężenia z systemami klasy MES i APS, jest sprawniejsze zarządzanie partiami produkcyjnymi.
"Nasz system umożliwia śledzenie niezbędnych parametrów, takich jak data i godzina produkcji, numer seryjny części, ID operatora, identyfikację stanowiska, numer operacji, numer danego zakładu produkcyjnego, rejestrację parametrów procesu (wg potrzeb dla poszczególnych operacji), identyfikację kolejności procesów, czy rejestrację BOM. Zawarte w XPRIMER.TRC mechanizmy walidacyjne zapobiegają powstawaniu błędów w ewidencjonowaniu zużytych surowców i materiałów. System wymaga od operatora wskazania konkretnej partii wykorzystanych materiałów i weryfikuje poprawność wskazanych danych."
Nigdy wcześniej firmy – zarówno wielkie korporacje, jak i średniej wielkości przedsiębiorstwa – nie miały do czynienia z tak dużą ilością danych, które mogą być wykorzystywane do podniesienia produktywności, dopasowania oferty do zmieniającego się rynku, usprawnienia zarządzania. To umiejętność czerpania wartości z danych w coraz większym stopniu decyduje o pozycji konkurencyjnej firm.
Doskonałym przykładem jest Formaster Group – nowocześnie zarządzana firma rodzinna, słynąca przede wszystkim z produktów marki Dafi. Firma zatrudnia ponad 400 osób, posiada własne biuro projektowo-konstrukcyjne i laboratorium oraz kilkanaście linii produkcyjnych, z których każdego roku schodzą miliony produktów. Od 2015 roku Formaster Group współpracuje z eq system, a efektem współpracy jest między innymi wdrożenie systemu do planowania i harmonogramowania produkcji ASPROVA APS, systemu do ewidencjonowania produkcji XPRIMER.MES z modułem IoT oraz TRC (traceability).
"W przypadku tradycyjnego, „papierowego” podejścia do traceability zmniejszenie partii produkcyjnych jest znacznie utrudnione lub nawet niemożliwe. Coraz częściej nasi klienci stają przed koniecznością produkcji krótkich, spersonalizowanych partii, co z kolei wiąże się z koniecznością zmiany surowca. Tego typu procesy przebiegają efektywnie, kiedy mają sprzężenie z system klasy MES i systemem APS, który jest w stanie dynamicznie, na podstawie aktualnego popytu i sytuacji rynkowej, kreować wielkości zleceń produkcyjnych uzasadnione z biznesowego punktu widzenia, a nie wynikające z możliwości (lub jej braku) szczegółowej ewidencji parametrów procesu i wyrobów."
Wcześniej traceability realizowane było w postaci odrębnych zbiorów danych, z których niemożliwe było szybkie pozyskanie informacji – np. dotyczących użytych surowców. Odtworzenie ścieżki powstania filtra mogło zajmować nawet 48 godzin, ponieważ dane pochodziły z różnych zbiorów znajdujących się w różnych działach. Dodatkowo proces angażował zbyt dużą ilość pracowników. Obecnie wystarczy wprowadzić do XPRIMER numer partii, którym jest oznaczony dany pojemnik i natychmiast prezentowane są informacje, jaki był użyty surowiec, kto wyprodukował dany produkt na jakiej maszynie, w jakich godzinach, kto zamknął jednostkę logistyczną. Dostępne są również dane o certyfikatach wprowadzonych przy przyjęciu na stan magazynowy takich surowców jak np. granulat czy barwnik. Wyeliminowana została część pracy dokonywana przez pracownika: wprowadzenie danych, spisanie ich w wewnętrznych zbiorach, utworzenie etykiety. W celu kontroli jakości na magazynie półproduktu funkcjonalność traceability sprzężona jest z systemem WMS, co oznacza, że pracownicy kontroli jakości nie muszą już np. przeszukiwać wielu źródeł informacji (dokumentacja papierowa, system ERP) w celu weryfikacji np. barwnika użytego do produkcji danego detalu.
Oczywiste zastosowanie traceability w produkcji ma miejsce w branży spożywczej lub farmaceutycznej, gdzie w przypadku decyzji o wycofaniu danej partii produktów ze względu na wadliwy surowiec, potrafimy bardzo precyzyjnie określić, w jakich jeszcze produktach dana partia surowca została wykorzystana. Inny sztandarowy przykład to badanie przyczyn wypadków komunikacyjnych, gdzie możemy dokładnie wskazać, dlaczego zawiódł jakiś element powodujący tragedię. Czy, np. ileż razy słyszeliśmy o uziemieniu określonych samolotów, do których budowy wykorzystano niepewne komponenty…?
Traceability w produkcji – jak zdobyć satysfakcję klientów
Popatrzmy na system traceability z perspektywy nie tylko hali produkcyjnej, a nowych trendów konsumenckich dotyczących bezpośrednio klienta. Nazwijmy to społecznym spojrzeniem na identyfikowalność produktów i śledzenie produkcji. Co więc traceability może nam zapewnić? Informacje o pochodzeniu produktów i surowców. Konsumenci na całym świecie coraz bardziej świadomie wybierają produkty pochodzące z określonych regionów lub posiadające odpowiednie certyfikaty (np. żywność pochodzenia polskiego, produkty pochodzące z upraw ekologicznych, ryby pochodzące z certyfikowanych łowisk, drewno pozyskane w ramach zasady zrównoważonego zarządzania lasami etc.).
Konsumenci mają potrzebę identyfikacji z tym, co trafia w ich ręce i nie wystarcza im zapewnienie o tym, że produkt jest najwyższej jakości. Chcą rzetelnych informacji i niejako większej kontroli nad tym, co kupują i konsumują.
Badania przeprowadzone przez ARC Rynek i Opinia pokazują, że i Polacy są coraz bardziej świadomymi konsumentami – wyraźnie widać, że mamy do czynienia z rynkiem świadomego klienta i konsumenta. Ponad połowa (57%) deklaruje, że stara się unikać produktów szkodzących środowisku. Już 34% polskich internautów chętniej kupuje produkty lub usługi marki, która działa proekologicznie, jest przyjazna środowisku. Przeważają osoby młode (18-24 lata), czyli konsumenci, którzy za kilka-kilkanaście lat będą dominującą grupą pod względem siły nabywczej. To do ich wymagań należy już teraz się dostosowywać. Traceability może stać się więc skutecznym narzędziem w takiej kwestii jak zaufanie klientów.
Trend: kwestia bezpieczeństwa żywności
Producenci (nie tylko w przemyśle spożywczym) będą musieli wykazać, skąd pochodzą surowce, materiały i komponenty: czy to z upraw ekologicznych, czy z krajów, które kontrolują i egzekwują odpowiednie standardy warunków pracy (np. bez wykorzystywania dzieci jako siły roboczej). Będą musieli poinformować, czy wyrób został wykonany z materiałów pochodzących z recyklingu lub materiałów odnawialnych, bądź jego komponenty są biodegradowalne. Rozwiązania związane z identyfikowalnością procesów pozwalają zaewidencjonować te wszystkie parametry produkcji danego wyrobu gotowego. W tym wypadku zasada traceability produkcji powinna funkcjonować zarówno w zakładach produkcyjnych, jak i z uwzględnieniem całego łańcucha dostaw.
Wykrycie śladu środowiskowego – co mogą zapewnić systemy traceability?
Klienci mają coraz większą świadomość, jeśli chodzi o tzw. ślad środowiskowy produktów i usług, które wybierają. Ślad węglowy produktu to całkowita suma emisji gazów cieplarnianych wytwarzanych bezpośrednio na potrzeby danego produktu. Już teraz przy zakupie samochodu konsumenci weryfikują, jaka jest jego emisja CO2. Powstają kalkulatory, dzięki którym każdy może obliczyć, jaki ślad węglowy generuje przy swojej codziennej aktywności. Niedługo ślad węglowy (obok ceny, terminu dostawy, trwałości, jakości, etc.) będzie jednym z parametrów branych pod uwagę przy wyborze danego produktu przez klientów. Zatem coraz większe znaczenie będzie miało dla producenta zaewidencjonowanie wpływu produkcji danego wyrobu na środowisko. Będzie to możliwe dzięki rejestrowaniu zużycia surowców, energii, wody, ilości wygenerowanych odpadów i ścieków, opakowań etc. Wszystko to za pomocą modułu traceability.
Możliwość śledzenia przepływu produktów w łańcuchu dostaw
Przy ograniczeniu śladu węglowego w produkcie duże znaczenie ma również uzyskana oszczędność surowców w łańcuchu dostaw, optymalne zużycie energii w pracy zasobów, odpowiednie planowanie produkcji, transportu i logistyki, zapobieganie marnotrawstwu i nadprodukcji. To niejako krok wymuszający odpowiednią organizację procesu produkcyjnego. To między innymi dlatego obserwujemy duży rozwój systemów nadzorujących (system MES), czy harmonogramujących produkcję według założonych kryteriów optymalizacyjnych (jak np. system APS), jak również systemów do zarządzania łańcuchem dostaw SCM.
Gospodarka o obiegu zamkniętym i pakiet odpadowy
Gospodarka o obiegu zamkniętym (circular economy) jest koncepcją, według której produkty, materiały i surowce powinny pozostawać w gospodarce tak długo, jak to możliwe. Konieczne jest tu także zminimalizowanie ilości odpadów, a jeśli już odpady powstaną, mają być traktowane jako surowce wtórne (zgodnie z zasadą „zero waste”). Trwa wdrażanie procedur, ustalonych przez UE, które mówią, że producent odpowiedzialny jest za cały cykl życia produktu na rynku, łącznie z tym, kiedy powstaje po nim odpad. Firma produkcyjna, za pomocą odpowiedniego oprogramowania i zasady traceability, może prowadzić bazę wszystkich wykorzystanych surowców i materiałów w danym wyrobie właśnie pod kątem przyszłej utylizacji produktu z zachowaniem wszelkich zasad bezpieczeństwa i wykorzystania poszczególnych materiałów w ramach recyklingu. Producent dokładnie wie, ile surowców i jak przetworzonych wprowadza na rynek. Traceability w produkcji w tym wypadku pomaga w implementacji pakietu odpadowego, który został przyjęty przez Radę Unii Europejskiej w maju 2018 r.
System identyfikowalności a budowanie przewagi konkurencyjnej
Można zatem stwierdzić, że systemy traceability, będące standardem w niektórych branżach, w innych mogą stać się narzędziem, które wspierać będzie nie tylko poprawę jakości, a budowanie przewagi konkurencyjnej. Pomogą w zarządzaniu w przedsiębiorstwie cyklem życia produktu na rynku w zakresie recyklingu oraz ochrony środowiska, wkrótce wymaganym przepisami prawa. Zasada traceability pozwala także tworzyć pozytywny wizerunek firmy w kontekście stricte marketingowym – w celu trafiania do konsumentów wrażliwych na kwestie ochrony środowiska i fair trade. Zwróćmy, właśnie w tym kontekście, uwagę jeszcze na jeden fakt. Jeśli traktujemy traceability jako standard przejrzystości, niejako znak rozpoznawczy, którym możemy się szczycić, to będziemy przedsiębiorstwem pozytywnie postrzeganym przez rynek w przeciwieństwie do organizacji, które ukrywają informacje o tym, skąd pochodzi ich produkt. Z pozycji konsumentów chętnie spoglądamy (i będziemy spoglądać) na firmy dokumentujące pochodzenie swoich produktów i ich wpływ na środowisko.
Dariusz Kacperczyk
doradca zarządu eq system
Masz jakieś uwagi lub pytania? Skontaktuj się z nami.
Chcesz wiedzieć więcej o traceability w produkcji? Przeczytaj artykuły:
- Traceability czyli jak zwiększyć przewagę konkurencyjną
- Zarządzanie przedsiębiorstwem – co zmienia moduł traceability w systemie MES?
Bibliografia:
Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady nr 178/2002 z dnia 28 stycznia 2002r.
ISO/IEC 26559:2017(en) Software and systems engineering — Methods and tools for variability traceability in software and systems product line
ISO 12875:2011(en) Traceability of finfish products — Specification on the information to be recorded in captured finfish distribution chains
Inne artykuły, których autorem jest Dariusz Kacperczyk:
Smart Factory – już rzeczywistość, czy nadal pieśń przyszłości?
System CMMS – znacznie więcej niż narzędzie do zarządzania utrzymaniem ruchu
Historia jednego STANDARDU… część 1: Proces produkcyjny w kontekście systemów IT – System MRP II
Historia jednego STANDARDU… część 2: Zarządzanie przedsiębiorstwem a system APS i XPRIMER
